02 Dec 08 Udziały
Przez „udział”, tj. prawo udziałowe, rozumie się ogół (zespół) uprawnień wspólnika jako uczestnika spółki, wyznaczających wielkość i zakres przysługujących mu w spółce praw i kompetencji. Z udziałem związane sąjed-nak określone obowiązki wspólnika, zależne zarówno od rodzaju i typu spółki, jak i postanowień zawartych w umowie (statucie) spółki.
W przepisach KH termin „udział” jest stosowany z reguły dla oznaczenia prawa podmiotowego wspólnika (prawa udziałowego) w spółce kapitałowej. To prawo podmiotowe (udziałowe), to w rzeczywistości zespół (ogół, wiązka) praw i obowiązków uczestnika spółki. Wprawdzie również w odniesieniu do praw majątkowych wspólnika spółki jawnej KH używa terminu „udział” (zob. art. 107 KH), należy jednak podkreślić, że w odniesieniu do spółek osobowych na oznaczenie praw związanych z uczestnictwem wspólników w spółce po-prawniejszy jest zwrot prawa i obowiązki wspólników. Uczestnictwo wspólników w tych spółkach ma charakter bardziej osobowy, a często ich wejście do spółki nie łączy się z wniesieniem środków kapitałowych. Co więcej, prawa i obowiązki wynikające z przynależenia wspólnika do spółki są co do zasady niezbywalne.
Jednakże udział (w spółce z o.o., a w spółce akcyjnej - akcja) swój jednolity - tj. jednakowy, wspólny dla wszystkich typów spółek - charakter prawny ogranicza właściwie tylko do oznaczenia członkostwa, czyli prawnego uczestnictwa danego podmiotu w spółce osobowej lub kapitałowej. Można uznać, że ponadto - w spółkach osobowych - udział, co do zasady niezbywalny, łączy w sobie elementy osobowe (organizacyjne) i majątkowe, stanowiąc wszakże pewną jednorodną całość. W spółkach kapitałowych całość uprawnień składających się na prawo udziałowe ma natomiast niewątpliwie charakter majątkowy; widać to szczególnie wyraźnie w spółce akcyjnej - stąd też właśnie jej nazwa: spółka anonimowa {société anonyme).
W spółce cywilnej nie będącej przedsiębiorcą można dostrzec jedynie cywilnoprawny stosunek zobowiązaniowy; spółka ta nie występuje zatem w postaci jednostki organizacyjnej (organizacji wspólników), nie ma również nawet szczególnej, „ułomnej” lub pozornej odrębnej podmiotowości, która mogłaby być przeciwstawiona podmiotowości uczestników spółki. Spółka cywilna występująca jako przedsiębiorca ma już natomiast zdolność sądową, przyznaną jej przez art. 4791 KPC.
Spółka jawna i komandytowa, jakkolwiek nie mają osobowości prawnej,
zgodnie z art. 81 i 144 KH maj ą_suigeneris podmiotowość prawną mogą bowiem
nabywać prawa i zaciągać zobowiązania - jako odrębne od ich wspólników pod-
mioty prawne - a także pozywać i być pozywane. Są one w związku z tym uwa-
żane za „ułomne osoby prawne” (bądź pozorne osoby prawne), w pewnym stop-
niu podobne do spółek o charakterze korporacyjno-kapitałowym.
Pomimo tak znacznych odrębności (wymienionych wyżej) w spółkach oso-bowych można stwierdzić wiele cech wspólnych i podobnych, a mianowicie:
1) w spółce cywilnej, jawnej i komandytowej termin „udział” (w spółce) wy-
stępuje właściwie w tych samych znaczeniach i w zależności od kontekstu
oznacza:
- należenie do spółki (zob. art. 109 § 1 KH), tj. stosunek uczestnictwa w spółce, zob. np. art. 869 KC (wypowiedzenie udziału) oraz art. 86 i 144 KH (przystąpienie do spółki);
- stosunek uczestniczenia w majątku spółki, tj. w objętym wspólnością łączną wspólnym majątku wspólników, zob. np. art. 863 § 3 KC oraz art. 107 i 144 KH;
- stosunek uczestniczenia w zyskach i stratach spółki, zob. np. art. 867 KC oraz art. 105 i 156 KH;
2) ponieważ, jak wspomniano, majątek spółki cywilnej, jawnej i komandytowej jest objęty wspólnością łączną, przeto w konsekwencji wspólnicy nie mogą rozporządzać udziałami - ani w tym wspólnym majątku, ani też w poszczególnych składnikach tego majątku, zob. art. 863 KC. Niedopuszczalne jest zatem również domaganie się podziału majątku spółki (art. 109 § 3 KH);
3) po rozwiązaniu spółki wspólność łączna ustaje - zob. art. 875 KC oraz art. 137 KH.
Ze względu na charakter spółki kapitałowej (z o.o. i akcyjnej) jako osoby prawnej, inny niż w spółkach osobowych jest również charakter praw udziałowych. Jest on bardzo złożony, wieloraki i nie wydaje się zatem uzasadniony pogląd, iż mamy tu do czynienia jedynie z wierzytelnościami. Prawa udziałowe - o przeważającym charakterze wierzytelności - są pod względem ekonomicznym niewątpliwie podobne do praw właścicielskich; są one bowiem swym charakterem w pewnym stopniu zbliżone do współwłasności w częściach ułamkowych; zrozumiałe jest jednak, że nie są to oczywiście prawa rzeczowe.
Zarówno udziały w spółce z o.o., jak i akcje w spółce akcyjnej, są niepodzielne i zawierają w sobie (występujący w każdym udziale iakcji) samodzielny zespół uprawnień korporacyjnych i majątkowych. Zakres uprawnień każdego wspólnika i akcjonariusza zależy zatem w dużym stopniu również od tego, jaką ilością udziałów (lub akcji) dysponuje on w danej spółce. Szerzej temat udziałów opisany będzie przy okazji omówienia poszczególnych typów spółek.
